Του Γ. Βουλγαράκη (στο Liberal.gr)
Υπάρχει ένα κοινωνικό κράτος που λείπει από κάθε
προϋπολογισμό. Λειτουργεί χωρίς οργανόγραμμα, διοικητές και υπαλλήλους, χωρίς
προγράμματα και εγκαίνια. Καλύπτει καθημερινά, μέσα σε εκατομμύρια σπίτια, όσα
η Πολιτεία αδυνατεί ή αμελεί να προσφέρει.
Είναι η οικογένεια.
Είναι η γιαγιά που κρατά τα εγγόνια για να μπορούν οι
γονείς να εργαστούν. Η κόρη που συνοδεύει τον ηλικιωμένο πατέρα της στους
γιατρούς. Ο σύζυγος που φροντίζει τη γυναίκα του όταν εκείνη χάνει την
αυτονομία της. Οι γονείς που στηρίζουν για μια ζωή ένα παιδί με αναπηρία.
Η αξία αυτή λείπει από τους εθνικούς λογαριασμούς, που
καταγράφουν μόνο την εργασία με αμοιβή. Η Ευρώπη δαπανά λιγότερα για τη
φροντίδα που πληρώνει από όσα αξίζει η φροντίδα που λαμβάνει δωρεάν. Αν οι
συγγενείς σταματούσαν αύριο, το κόστος θα μεταφερόταν στον δημόσιο
προϋπολογισμό ή στον προϋπολογισμό των ίδιων των οικογενειών.
Η Ελλάδα στηρίζεται σε αυτό το μοντέλο περισσότερο από
τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ. Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι το κύριο βάρος της
φροντίδας των ηλικιωμένων πέφτει στους συγγενείς, επειδή οι δημόσιες και
κοινοτικές υπηρεσίες είναι ανεπαρκείς και άνισα κατανεμημένες. Το κενό
ασφαλώς δεν εξαφανίζεται, μεταφέρεται στο σπίτι.
Η δημόσια συζήτηση για τη φροντίδα επικεντρώνεται
σχεδόν πάντα σε όσους τη δέχονται. Ο άνθρωπος που την προσφέρει μένει στο
περιθώριο της πολιτικής.
Στην Ελλάδα, περισσότερο από το 70% όσων παρέχουν
καθημερινή άτυπη φροντίδα είναι γυναίκες. Σύμφωνα με την Eurostat, οι Ελληνίδες
αφιερώνουν κάθε μέρα δύο ώρες και 21 λεπτά περισσότερα από τους άνδρες σε
οικιακές εργασίες και οικογενειακή φροντίδα, μία από τις μεγαλύτερες διαφορές
στην Ευρώπη.
Τα ποσοστά αυτά δεν μπορούν να περιγράψουν πόσες
επαγγελματικές καριέρες έχουν διακοπεί και πόσες θέσεις
εργασίας έχουν εγκαταλειφθεί στο βωμό αυτής της φροντίδας.
Η γυναίκα που περιορίζει την εργασία της για να
φροντίσει τη μητέρα της, πληρώνει το κόστος δύο φορές. Πρώτα με μικρότερες
απολαβές στα χρόνια της εργασίας και αργότερα με χαμηλότερη σύνταξη,
επειδή τα χρόνια της φροντίδας δεν αποδίδουν ασφαλιστικά δικαιώματα.
Η φροντίδα λοιπόν που ξεκινά ως πράξη αγάπης και
ευθύνης, καταλήγει να παράγει οικονομική ανισότητα ανάμεσα στα φύλα. Η
αλληλεγγύη της οικογένειας χρηματοδοτείται στην πράξη, από τις συντάξεις των
γυναικών του αύριο.
Το βάρος μεγαλώνει καθώς οι οικογένειες μικραίνουν. Η
φροντίδα ενός ηλικιωμένου μοιραζόταν κάποτε ανάμεσα σε πολλά αδέλφια. Σήμερα
καταλήγει σε έναν άνθρωπο, που εργάζεται και μεγαλώνει τα δικά του παιδιά,
πολλές φορές σε άλλη πόλη. Η μετανάστευση των νέων και η στεγαστική κρίση
απομακρύνουν τα παιδιά από τους γονείς στη φάση της ζωής τους που θα
χρειαστούν τη βοήθεια τους.
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η προσωρινή ανακούφιση του
φροντιστή, μια υπηρεσία που αναλαμβάνει τον ηλικιωμένο για λίγες ημέρες ώστε ο
συγγενής να ξεκουραστεί, αποτελεί βασικό εργαλείο πολιτικής. Στην Ελλάδα η
επιλογή αυτή, εξακολουθεί να είναι περιορισμένη. Ο φροντιστής εξαντλείται
σωματικά και ψυχικά, και η δική του υγεία γίνεται το επόμενο κοινωνικό
πρόβλημα.
Η οικογένεια παραμένει δύναμη της ελληνικής κοινωνίας.
Για το κράτος αποτελεί ταυτόχρονα μια βολική διευθέτηση, που κοστίζει ελάχιστα
στον προϋπολογισμό και πολλά σε όσους τη σηκώνουν.
Η Πολιτεία έχει αρχίσει να αναγνωρίζει την ύπαρξη του
φροντιστή. Το 2021, κατ’ εφαρμογή ευρωπαϊκής οδηγίας, θεσμοθετήθηκε άδεια
φροντιστή πέντε εργάσιμων ημερών τον χρόνο, χωρίς αποδοχές (αρ. 29 ν.
4808/2021 / ΦΕΚ Α' 101 - 19.06.2021 - Οδηγία (ΕΕ) 2019/1158) . Το μέτρο
παρόλα αυτά, υπολείπεται της ανάγκης. Η άδεια καλύπτει μία από τις
πενήντα δύο εβδομάδες του έτους. Η φροντίδα ενός ανθρώπου με άνοια απαιτεί και
τις πενήντα δύο.
Η κοινωνία που αναγνωρίζει τον φροντιστή, του παρέχει
δικαιώματα, όπως αποδοχές κατά την άδεια και ασφαλιστική κάλυψη για τα χρόνια
της φροντίδας. Η κοινωνία που τον θεωρεί δεδομένο τον εξαντλεί.
Συμπληρωματικά λειτουργούν το «Βοήθεια στο Σπίτι», τα
Κέντρα Ημερήσιας Φροντίδας Ηλικιωμένων και ο Προσωπικός Βοηθός, ενώ η Εθνική
Στρατηγική για τη Μακροχρόνια Φροντίδα θέτει πλέον ως στόχο την ολοκληρωμένη
υποστήριξη των άτυπων φροντιστών.
Η μεγάλη πρόκληση του κοινωνικού κράτους τα επόμενα
χρόνια είναι οι άνθρωποι που λειτουργούν ως «αόρατοι» φροντιστές.
Στην Ελλάδα, η οικογένεια προσφέρει όσα δεν προσφέρει
καμία δημόσια υπηρεσία, τη γνώση του ανθρώπου και τη συνέχεια της σχέσης. Η
Πολιτεία διαθέτει τα υπόλοιπα, δηλαδή την επαγγελματική βοήθεια, την
ασφαλιστική κάλυψη και τον χρόνο ανάπαυσης που λείπει από τον φροντιστή.
Όσο η πρώτη λειτουργεί ως δωρεάν υποκατάστατο της
δεύτερης, η φροντίδα εξαρτάται από τις αντοχές ενός ανθρώπου και από την
οικονομική δυνατότητα της οικογένειας.
Όποιος μπορεί, αγοράζει φροντίδα. Όποιος δεν
μπορεί, μένει μόνος ή εξαντλεί τους ανθρώπους δίπλα του.